تذهیب چیست ؟

تذهیب یا زراندود را می توان مجموعه ای از نقش های بدیع و زیبا دانست که نقاشان و هنرمندان مذهبی برای هرچه زیباتر کردن کتاب‌های، فرهنگی ، تاریخی ، قرآن ، دیوان اشعار و قطعه های زیبای خط به کار می برند.معنای تذهیب : تذهیب را طلا کاری معنا نموده اند، نقوشی با شرایط و طراحی های خاص خود، که از طلا برای تزیین آن استفاده مینمایند.
تذهیب از واژه ی عربی (ذَهَب ) به معنای طلا مشتق شده و عبارت است از طرح و ترسیم و تنظیم ظریف و چشم نواز نقوش و نگاره های گیاهی و هندسی در هم تنیده و پیچان یا جدا از یکدیگرکه با چرخش های تند و کُند و گردش های موزون و مرتب و خطوط سیال و روان نقش شده باشند.

دلیل اطلاق واژه ی تذهیب چه بوده؟

در آغاز شکل گیری این هنر از همان قرون اولیه ی اسلامی، رنگ غالب و عمده در رنگ آمیزی این گونه نقش ها، طلایی و دیگر رنگ هایی چون لاجورد و بعدها نیز آبی و شنجرف و سبز و فیروزه ای نیز در کنار رنگ طلایی جا گرفته اند.

در فرهنگ های فارسی تعریف دقیقی از تذهیب وجود ندارد؛ تعریفی که ما را به اصل و منشأ این هنر رهنمون باشد. در برخی از کتاب های قدیمی و اغلب تذکره ها فقط نامی از نقاشان و مذهبان آمده است که این، برای دریافت معنای این هنر کافی نیست.

می توان گفت این هنر در دوره های مختلف، بیان کننده حالات و روحیات آن دوره ها هستند: تذهیب سده چهارم ه . ساده و بی پیرایه، سده های پنجم و ششم ه . متین و منسجم، سده هشتم ه.ق پرشکوه و نیرومند و سده های نهم و دهم ه . ظریف و تجملی هستند.

بررسی آثار تذهیب شده دردوره های گذشته، بر تأثیر فراوان هنر تذهیب ایران در دیگر کشورها هند، ترکیه عثمانی و کشورهای عربی- حکایت دارد. هنرمندانی که در اوایل دورهٔ صفوی از ایران به هند مهاجرت کردند، بنیان گذار مکتب نقاشی ایران و هند شدند و آثاری بزرگ از خود بر جا گذاردند.

آثار به جا مانده از مکتب مغولی هند که در نوع خود بی مانند است، بر این واقعیت حکایت دارد که این مکتب تداوم مکتب نقاشی ایران و هند است.

اما تذهیب اروپایی با تذهیب به شیوه ایرانی، به طور کلی، فرق دارد. آذین های تذهیب اروپایی از ساقهٔ درختی مانند مو و برگ های رنگین تشکیل شده است و در کنار آنها، گاهی پرندگان، حیوانها، صورتهای گوناگون انسان و چشم اندازهای طبیعی را می توان دید.

نقش خیال در هنر تذهیب به شرح استاد

تذهیب ایرانی

 

دلیل اطلاق واژه ی تذهیب این بود که در آغاز شکل گیری این هنر از همان قرون اولیه ی اسلامی، رنگ غالب و عمده در رنگ آمیزی این گونه نقش ها، طلایی بوده است. هر چند رنگ هایی چون لاجورد و بعدها نیز آبی و شنجرف و سبز و فیروزه ای نیز در کنار رنگ طلایی جا گرفتند.

استاد نجیب مایل هروی تذهیب را چنین تعریف کرده است :

تذهیب در لغت زراندود کردن است و طلاکاری، و در عرف نسخه آرایی، به نقوشی گفته می شود منظم، که با خطوط مشکلی و آب طلا کشیده و تزیین شده باشند و رنگ دیگری در آن به کار نرفته باشد. ممکن است طلایی که در این هنر به کار می رود دارای رنگ های گونه گون باشد، به طوری که وقتی زر خالص با مقادیری نقره و مس به کار برده شود رنگ آن زرد و سبز و سرخ می نماید … .

فرهنگ مصاحب راجع به تذهیب می نویسد: هنر تزیین صفحات کتاب های خطی. همراه با اعتلای فرهنگ اسلامی در ایران، کتاب های خطی بسیار نوشته شد.

کتابخوانی و کتابدوستی رواجی عظیم یافت، دانشوران و نیز بزرگان کتابخانه ها برپا داشتند، هنر مجسمه سازی ارج فراوان یافت و به همران آن، هنر تذهیب پیشرفت کرد از نقوش تذهیب دار در هنر خطاطی و تابلوسازی تذهیب دار و در هنر کاشی های هنری تذهیب دار ، قوری های با طرح تذهیب کاربرد دارد.

صفحات قرآن ها و کتاب های نفیس را با رنگ های گوناگون و طلایی تزیین می کردند و برای این کار از ( گل و بته ها) و طرح های گوناگون سبک ایرانی استفاده می نمودند.سرلوحه های کتاب را که چون مدخلی می بایست خواننده را به سوی متن کتاب راهبر شود، با تفصیل و دقت بیشتری آراستند.

حالات و روحیات هر دوره را می توان در هنر تذهیب آن دوره مجسم دید. تذهیب کاری های قرن چهارم هـ .ق ظریف و تزیینی و تجملی است. در بسیاری از کتاب های تذهیب شده ، تاریخ کتابت آنها آمده است و این امر تحقیق درباره ی تسلسل تاریخی این هنر را آسان می کند. به این ترتیب، این هنر را می توان نموداری از تحولات هنر تزیینی ایران دانست.

در این میان، معمولاٌ هنرشناسان و فرهنگ نویسان ، تذهیب را هنری وابسته به فنون کتاب سازی و هنر کتاب آرایی ذکر کرده اند و در تعاریف و تعابیر کلاسیک خود وجوه استقلال این هنر و مرز اصالت و مرکزیت این شاخه ی پربرکت هنر تزیینی را در گسترده ی هنر ایران نادیده گرفته اند.

این در حالی است که نقش های خیالی و شکل های هندسی و خط و رسم های دلنشین و زیبا و معنی دار حتی در کهن ترین ادوار تاریخ هنر این مرز و بوم، هزاره های چهارم، سوم و اول پیش از میلاد و بعد ها در دوران هخامنشی (۳۳۱ تا ۵۵۹ ق . م ) و دوران ساسانی ( ۲۲۶ تا ۶۴۱ م .).

سفالینه های منقوش

به دست هنرمندان و استادکاران اهل فن و ذوق بر پیکر سفالینه های منقوش و حتی صخره های سنگی و ظرف های فلزی گوناگون جای گرفته اند.

گفتیم هنر پربرکت تذهیب، زیرا توانمدی های تزیینی و اجرایی نقش های گوناگون آن به حدی بود که از قرن پنجم و به ویژه اواخر قرن ششم هجری به سرعت به حیطه ی هنر کاشی سازی راه یافت و در سراسر خاک پهناور ایران هر مسجد و محراب و گنبد و کتیبه ای را به تسخیر خود درآورد تا عظمت و معنویت خانه های خدا را صد چندان کند.

در دوران صفویه نقش های عمدتاٌ گیاهی( تذهیب ) و گاه نقش های هندسی بر تار و پود فرش ایران نشستند تا شناسنامه ی کهن و باستانی این هنر ملی را به تاریخ هنر ایران و جهان معرفی کنند. پس می توان از (تذهیب) به عنوان هنری مستقل نیز یاد کرد که خود توانست پشتوانه شکوفایی دیگر هنر های ایرانی باشد؛ در زمینه هایی چون کاشی، قالی، قلمزنی، منبت، خاتم، پارچه های زری، و مخمل و… .

شاید به دلیل همین ارزش و اهمیت است که در سراسر تاریخ تکامل هنر تذهیب، از آغاز رسمی آن ( تزیین صفحات کتاب خدا و دیگر نسخ معتبر خطی ) تا اشاعه و استقلال آن بر کاشی و قالی و حتی در ادوار کنونی، همیشه و همه جا در منابع مکتوب موجود از مذّهبان به عنوان هنرمندان چیره دست و خلاق طراحی یاد شده است.

که در نقاشی و تصویرگری نیز مهارت و استادی داشته اند و همواره نامشان با ارزش و احترام ویژه ای در جامعه بر زبان رانده می شده است.
پس از اندک زمانی، هنرمند مسلمان ایرانی ضمن آشنایی و الفت با مفاهیم انسانی و اخلاقی و دستور های مترقی و انسان ساز قرآن و تعالیم عالیه ی اسلامی، به چنان اعتقاد و معرفت و ایمانی به مبانی اسلام دست یافت که ایران بار عاشقانه، به یاد خدا و برای رضایت خاطر خدا نقش زد.

به این ترتیب، به کوششی مضاعف دست زد تا عالمی زیبا و بی مثال بیافریند و در واقع، مومنانه هنرنمایی کند نه بنابر ضرورت های اجتماعی. او به فرمان دل عاشق خدا و قرآن به میدان هنرنمایی آمده بود تا با هنر خود نشانی از عبودیت و بندگی خدای خود را جاودانه سازد.
به هر تقدیر، آنچه مسلم و پذیرفتنی است، آن است که اسلام به برکت( قرآن شریف ) انگیزه و عامل جوشش درونی و اعتقادی هنرمندان ایرانی شد تا ما در تاریخ هنر خود شاهد تولد هنری مقدس معنوی باشیم

شرح انواع نقش و نگاره ها در تذهیب

پیشاپیش گفتیم که تذهیب از واژه ذهب به معنی طلا مشتق شده. و عبارت است از شکل های هندسی و نقش های گیاهی ساده شده که به گونه ای زیبا و دلنشین و هماهنگ با گردش ها و پیچش های مکرر و موزون طراحی می شوند.

با گذشت سالیان، به این آرایش مقبول که با رنگ مایه های محدود، به ویژه زرناب شروع شده بود، عناصر رنگی متنوع دیگری اضافه شده که با حفظ زمینه ی طلایی، رنگ های بسیار گویا و موثری چون لاجورد، سفیداب، سنگرف، اُخری، زرنیخ، سرنج، سبز زنگاری، دودی، قرمزدانه و … نیز عرصه ای برای خودنمایی یافتند.

و در دست هنرمندان چیره دست، مایه ی خلق و نمایش زیباترین نگاره های نمادین و تمثیلی جهان شدند. سرانجام در تذهیب، طرح های گیاهی و هندسی و گاه حیوانی موجود در طبیعت پس از عبور از صافی ذهن هنرمند به صورت طرح تزیینی زیبایی در می آیند.

پیش از آنکه به شرح و تفسیر انواع نقش و مجموعه طرح های تذهیب بپردازیم، اشاره ی کوتاهی به واژه ی اَرابسک می کنیم تا خواننده با درک بهترین به تجزیه و تحلیل مطالب مربوط به آن بپردازد.

درواقع، چنین طرح هایی را اساساً مربوط به هنر اعراب (هنری عربی) دانسته و این گونه باور داشته اند که این نقش های تزیینی از سرزمین های عربی به ایران آمده و عناصر هنرهای تزیینی ما از آن اخذ یا الهام گرفته شده است. به دیگر سخن، آنان تذهیب را هنری عربی دانسته اند.

در حالی که مستند ها و شواهد به جا مانده از اعصار قدیمی تر خلاف این ادعا را ثابت می کند.باور نگارنده بر این است که تذهیب در مفهوم و چهارچوب هنری خود، به خصوص در سیر تکاملی و بالندگی اش پس از اسلام، هنری کاملا ایرانی و همسو با نمونه ها و الگو های هنر تزیینی پیش از اسلام است.

به گونه ای که رد پای آن را می توان در عناصر هنر عهد هخامنشی، اشکانی و ساسانی بر پاره ای از سفالینه ها، آثار فلزی، سرستون ها، کتیبه ها و … مشاهده کرد.

طرح اسلیمی در ایران قدیم

استاد هادی اقدسیه، هنرمند بی نظیر نقشه ی قالی در مدرسه ی قدیمه و موسسه ی قالی ایران، نیز بر این اعتقاد بود: «در این که طرح اسلیمی در ایران قدیم – منتهی نه به صورت تکامل یافته فعلی – وجود داشت جای شبهه ای نیست.
در حاشیه ی نقش های برجسته روی سنگ و در سینی های متعلق به زمان ساسانی تزیین حواشی با گردش مارپیچی خطوطی است که با گل و برگ و غنچه زینت یافته اند.
این گردش بر پیچ و خم خطوط که گل ها و برگ ها و غنچه ها را در بر می گیرد و هماهنگی و نظم را میان اجزای یک مجموعه برقرار می سازد، زمینه و اساس طرح های اسلیمی است.
هنر اسلامی این طرح های تزیینی را به کار برد، زیرا منافاتی با منع مذهبی ترسیم موجودات جاندار نداشت. علاوه بر آنکه خاصیت تزیینی طرح های اسلیمی تردید ناپذیر بود.
بنابراین، نامگذاری «اسلیمی» مقلوب کلمه اسلامی است از نظر تکرار این طرح ها در هنر اسلامی، نه از نظر آنکه طرح ها خاص هنر اسلامی باشد. در واقع، آن را باید فقط یک نامگذاری اسلامی دانست.»

برای نمونه برخی از این نقش های یافت شده بر اشیا و آثار به دست آمده در زیر ذکر می شود :

• قطعه ی گچ بری شده با نقشی شبیه گردش های اسلیمی و سرشاخه ها، متعلق به دوره ساسانی و مکشوفه در دامغان که اینک در موزه ی ملی ایران (ایران باستان) محفوظ است.
• تزیینات و نگاره های گچ بری ستون، در دوره ساسانی، موجود در موزه ی ملی ایران.
• نقش ها و طرح های برجسته روی سرستون، گلدان های بزرگ و پایه ستون های سنگی در طاق بستان کرمانشاه، از یادگارهای دوره ی ساسانی، موجود در موزه ی ملی ایران و قطعاتی در محوطه ی جلوی طاق بستان.
• طرح های مربوط به قسمتی از پلکان کاخ تچر(کاخ داریوش)، دوره هخامنشی، در تخت جمشید و موره‌ی ملی ایران.
• بشقاب نقره ی ساسانی، قلمزنی با نقش های اسلیمی های دهن اژدری، بازیافته از دوره ی ساسانی( در همدان)
• بشقاب نقره ی کنده کاری (قلمزنی) با طرح کامل اسلیمی، موزه ی ارمیتاژ و چند بشقاب نقره ای محفوظ در موزه ی ملی ایران.

معنای تحت اللفظی اسلیمی 

اسلیمی طرح تزئینی گل و بته با طرح تزئینی هندسی به صورت درهم بافته، معنای تحت اللفضی این واژه مترادف با عربانه است. اما باید دانست که نقش ها و تزیینات موسوم به اَرابسک عمدتاً محصول ذوق و قریحه ی هنرمندان مسلمان – نه لزوماً عرب – و بیشتر حاصل استعداد ایرانیان بوده است.

به این ترتیب، اطلاق اَرابسک به مفهوم هنر عربی به نقش های گیاهی و گردش های خطوط (تذهیب) دور از واقعیت و منطق تاریخ هنر است.

البته می توان جای پای نقش های گیاهی و هندسی نزدیک و مشابه تذهیب را حتی در هنر روم شرقی (بیزانس) در گذشته های دور مشاهده کرد، اما اینکه اساساً تذهیب از مناطق عرب نشین به سرزمین ما رسیده باشد، بسیار بعید و دور از واقع می نماید.

اما کلمه اسلیمی نیز معرب و تغییر یافته صوری کلمه اسلامی است. همان گونه که هنرشناسان غربی که نقش های تذهیب را اَرابسک نام نهاده اند، اسلیمی یا (اسلامی) را نیز به این دلیل در نوشته های خود به کار برده اند که این نقش ها را اصولاً مربوط به دوران اسلامی و هنر اسلامی می دانند.

در طرح تذهیب نقش های متفاوتی یافت می شوند که هر یک به تنهایی نیز دارای مفهوم ذهنی و عینی اند و در کلیت خود نقش تذهیب را شکل می دهند. در هنر تذهیب دو طرح اصلی با جریانی مداوم در هم تنیده می شوند.

منبع : چاپخونه

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on telegram
Share on whatsapp
ارسال نظرات

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

    ادمین
    ادمین

    مسئول پشتیبانی ، محبی هستم.
    هر سوال یا ابهامی داشتید تو قسمت نظرات بنویسید یا از طریق واتس آپ سوالتون رو برام ارسال کنید

    تماس در WhatsApp
    می‌توانید این پست را در شبکه های اجتماعی برای دوستانتان بفرستید
    Share on facebook
    فیسبوک
    Share on twitter
    توئیتر
    Share on linkedin
    لینکدین
    Share on telegram
    تلگرام
    Share on whatsapp
    واتساپ